در خصوص سایر بیماریها وبه طور مشخص بیماریهای ویروسی باید از قبل ورود و خواباندن تخم چشم زده و ماهیان به مزرعه عملیات پیشگیری بر وی آنها انجام شده باشد.زیرا این قبیل بیماریها به طور معمول به وسیله تخم ماهی زنده وارد مزرعه می شوند . این بیماریها همچنین می توانند از طریق منابع آب ، ماهیان وحشی ، پرندگان و یا مدفوع آنها ، غذای ماهی ، دستها و بویژه چکمه کارکنان مزرعه و رانندگان کامیون وارد مزرعه گردند. استخر خاکی باید کاملاً زه کشی و خشک شوند و اجازه داده شود که حداقل به مدت یکماه در سال به صورت خشک باقی بمانند . نور آفتاب دارای عمل ضد عفونی کنندگی قابل توجهی بوده و طبعاً این عمل به بهترین وجهی در فصل تابستان صورت می پذیرد . اگر به عنوان مثال بعد از بروز همه گیری یک بیماری مانند بیماریهای عفونی میکروبی ضد عفونی کننده قوی تر مورد نیاز باشد ، می توان آهک (اکسید کلسیم ) را به میزان بر روی کف استخر پخش نمود (5 کیلو به ازای هر متر مربع ) . در چنین حالتی ، در مورد استخرهای خاکی قبل از اینکه به وسیله یک محلول شامل مخلوط تی پل(teepoh) و سود سوز آوری اسپری گردند ، باید کاملاً زه کشی وخشک گردند . این مخلوط شامل یک قسمت تی پل (teepoh) و 25 قسمت هیدروکسید سدیم 1/ 0 نرمال بوده و به میزان 5/2 لیتر برای هر متر مربع اسپری می گردد. در صورتیکه از سیستم های نظیر فایبر گلاس استفاده می شود، این سیستم ها را می توان بخوبی بر علیه عفونت های ویروسی تمیز نمود . پس از برس کشیدن ، محلول های یدوفور را میتوان به بهترین شکلی مورد استفاده قرار داد ( (نظیر والوزین FAM 1/0 ) . همیشه در چنین مواقعی باید به خاطر سپرد که اگر ماهیان وحشی موجود در همان آب آبریز آلودگی به این عفونت را پیدا کرده باشند ، احتمال دارد این ماهیان به صورت ناقلین بیماری باقی بمانند و بعداً به عنوان یک منبع باعث عود مجدد بیماری گردند. ب- ثبت دقیق گزارشات ثبت دقیق گزارشات دارای اهمیت حیاتی در اعمال مدیریت صحیح پرورشی بوده و کاملاً تاکید می گردد از مهمترین فاکتورها تغییرات فصلی پارامترهای فیزیکی و شیمیایی آب نظیر خشکسالی و کم آبی یا سختی آب و غیره می باشد،بهر حال آگاهی یافتن روزانه از فاکتورهای مختلف اجازه می دهد که از امکانات موجود که دائماً تغییر می یابند به بهترین وجه  استفاده گردد و بیشترین راندمان بدست آید این فاکتورها بصورت زیر طبقه بندی می گردند . 1-   جریان آب 2-   وزن ماهی(وزن انفرادی و وزن کلی ماهی در استخر) 3-   درجه حرارت آب و تغییرات روزانه آن . 4-   شیمی آب ( اکسیژن ، پ هاش، آمونیاک، شوری و تغییرات آن ) 5-   وزن غذای مصرفی 6-   تلفات 7-   داروهای مورد استفاده و جزئیات عملیات درمانی انجام شده  ج- واکسیناسیون هم اکنون اکثر بیماریهای کشنده انسانی و حیوانی به مقیاس وسیعی بوسیله ایجاد مصونیت کنترل می گردند .در حالیکه تولید واکسن در خصوص بیماریهای ماهی هنوز در مراحل اولیه اش می باشد. از عوامل بیماریزای زیر که در آزاد ماهیان ایجاد بیماری می نمایند برای ساخت واکسن ها در مقیاس تجربی یا تجارتی استفاده شده است . (1)  باکتریها : آئرو موناس سالمونیسیدا ؛ آئرو موناس هیدرو فیلا ؛ ویبریو انگوئیلاروم ؛ پرسیناروکری (2)  انگلها: ایکتیوفتر یوس مولتی فیلیس (3)  ویروسها : IHN؛ IPN هم اکنون واکسنهای بیماری ویبریوز Vibriosis و enteric redmouth در مقیاس وسیع تجارتی مورد استفاده قرار می گیرند . و واکسن های مربوط به بیماری فرونکلوز در حال آزمایشات لازم هستند . بنظر می رسد که تزریق داخلی صفاقی موثرترین روش واکسن های موجود می باشد ولیکن در عمل برای تعداد زیاد ماهیان کوچک عملی نمی باشد تا سبب نفوذ و انتشار واکسن به داخل بدن ماهیان گردد . با تلاش در آینده امکان تولید واکسن های موثری که از طریق غذا وارد بدن گردند و همچنین گسترش و پیشرفت تولید واکسن های پلی والان که بر علیه سویه های مختلف عوامل بیماری زای میکروبی موثر خواهند بود فراهم خواهد شد.  د- روشهای درمان معمولاً ماهیان به یکی از سه طریق زیر درمان می گردند : 1-   افزودن مواد شیمیایی در آب 2-   افزودن مواد شیمیایی در غذا 3-   استفاده از موارد شیمیایی بطور مستقیم به هر ماهی و به طور انفرادی 1- افزودن مواد شیمیایی به آب 1- به منظور اجرای عملیات درمانی ، معمولاً محلول ماد شیمیایی به یکی از چهار طریق زیر به آب اضافه می گردد. -  به صورت فرو بردن          dip - شستشو                            flush - حمام                                             bath درمان در جریان آب اکثر ماد شیمیایی که عموماً مورد استفاده قرار می گیرند، در غلظتهایی برای ماهیان سمی و کشنده هستند.اجرای عملیات درمانی همیشه در ماهی ایجاد استرس سبب ضعیف شدن ماهی می گردد . بنابراین بطور کلی در مان می باید زمانی انجام گیرد که ارزیابی دقیق از شرایط محیطی بدست آمده باشد و همیشه باید اجرای این عملیات را به عنوان یک خطر برای ماهی مورد ملاحظه قرار داد. برای انجام درمان به روش dip ، محلول ساخته شده در داخل یک ظرف قرار داده شده و ماهیان در داخل تور بمدت چند ثانیه در آن فرو برده می شوند . درمان به روش شستشو (flush) شامل افزودن مواد شیمیایی در ورودی استخرهائیکه میزان تعویض آب آن زیاد است مانند کانالها ی دراز (raceway)  ماهیان در مدت کوتاهتری در معرض داروها قرار می گیرند ف بنابراین میزان داروی مورد نیاز بیشتر خواهد بود ( و بدین علت در چنین شرایطی عملیات درمانی خطرناک و بحرانی تر می باشد). در سیستم های معینی مانند استخرهای خاکی ، بعضی اوقات ضرورت دارد که روشی مابین حمام وشستشو را انتخاب کرد. در درمان به روش حمام (bath) ، جریان آب یک استخر قطع شده و ماهیان در محلول برای مدت زمان معینی حمام داده میشوند ؛ برای اجتناب از تلفات ماهیان بواسطه کمبود اکسیژن ، مراقبت شدیدی می باید در جریان انجام عملیات درمانی اعمال گردد. زمانیکه ماهیان در قفس های توری شناور با روش حمام (bath) درمان میگردند ، محصور کردن قفس بوسیله یک برزنت زیرآبی(underwater tarpaulin) یاآسترهای پلاستیکیplastics sleeve) ، قبل از افزودن مواد شیمیایی ، ضروری می باشد. در زمان اجرای این روش درمانی می باید اکسیژن یا هوای فشرده به داخل قفس محصور شده تزریق گردد و در صورت عدم امکان می باید از اجرای آن اجتناب نمود. زمانی در پایان عملیات درمانی پس از برداشت برزنت که ماده شیمیایی سریعاً پراکنده و رقیق می گردد ، خصوصاً در مناطقی که تغییرات جزر و مدّی وجود داشته باشد. تعداد زیادی از ماهیان استخرها یا حوضچه ها هچری را می توان بطور کلی همزمان با روش flowing درمان نمود به وسیله یک پمپ یا سیفون که حجم ثابتی را دقیقاً تخلیه می نماید این کار را انجام داد. در این روش درمانی در جریان آب (flowing) ، پمپ به ورودی مزرعه چسبیده و برای ایجاد غلظت مورد نیاز و در استخر در طی مدت مورد نیاز حجم ثابتی از ماده شیمیایی را به داخل آب ورودی تزریق می نماید. 2- افزودن مواد شیمیایی به غذا به منظور درمان سیستمیک عفونتهای باکتریایی یا انگلها ی داخلی ، انواع معینی از داروها در غذای ماهیان گنجانده می شوند. در مورد غذای حاوی دارو مانع اصلی این است که این غذا فقط هنگامی موثر است که به وسیله ماهیان بیمار خورده شود، در حالیکه در بسیاری از بیماریهای حاد باکتری ماهیان از خوردن غذا امتناع کنند یا اشتهایشان به شدت کاهش می یابد. از طرف دیگر ممکن است بین زمان تشخیص بیماری و تهیه غذای خاص حاوی دارو فاصله زیادی ایجاد گردد . اگر چه گاهی اوقات این امکان برای خود پرورش دهنده وجود دارد که محلولی از دارو و آب ژلاتین دار ساخته و آن را برای پلتها (قبل از مصرف ) اسپری نماید(5% آب ژلاتین eg %5gelatin water using acement mixer) . ولیکن یک مسئله دیگر اطمینان از این می باشد که ماهی برای دریافت مقدار صحیح دارو مقدار کافی غذا مصرف کرده باشد ، که این خود نیز مشکلاتی را در بر دارد مقدار دارو بر اساس میزان تغذیه ماهی محاسبه می گردد و میزان تغذیه ماهیان تحت تأثیر عواملی همانند درجه حرارت آب ، اندازه ماهی و غیره می باشد. کم اشتهایی و یا بی اشتهایی ماهیان به دلیل ابتلا آنان به بیماری و در بعضی مواقع بد مزگی غذا بواسطه حضور خود دارو از جمله مشکلاتی است که در اجرای این روش درمانی وجود دارد. 3- استفاده از مواد شیمیایی بطور مستقیم به هر ماهی تاکنون درمان انفرادی ماهیان عمدتاً محدود به ماهیان مولد و با ارزش بوده است . بعنوان مثال، استفاده از HCGتزریقی (هورمون محرک گونادها در انسان) (Human chorionic Gonadotrophin ) به ماهیان ماده تخم ریزی جهت سهولت و همزمانی در تخم گیری و استفاده از مالاشیت گرین برای مالیدن بر روی زخمهای بزرگ قارچی پوستی، بعد از بیهوش کردن را می توان ذکر نمود. درمان دسته جمعی آزاد ماهیان با استفاده از داروها در آب یا غذا ، دارای تفاوت مشخصی با روش تزریق بوده و عمومیت دارد .   ر- درمانهای اختصاصی مقدمه : احتیاطات لازم در امر اضافه کردن مواد شیمیایی به آب همانطور که ذکر شد برای انجام این روش معمولاً مواد شیمیایی به آب اضافه گشته و سپس عملیات درمان به اشکال غوطه ور ساختن، حمام دادن و شستشو دادن با آب جاری انجام می گرد . غالب مواد شیمیایی مصرفی معمولاً برای خود ماهیان با درجاتی سمی می باشند. درمان همیشه اثر استرسی بر ماهیان که خود قبلاً به دلیل بیماری ضعیف شده اند دارد. بنابر این به طور کلی درمان باید فقط پس از ارزیابی دقیق شرایط صورت گیرد و ممکن است اجرای آن اجباراً ضروری گردد. هنگام افزودن مواد شیمیایی به آب به هر عنوان برای اهداف درمان باید احتیاطات زیر را از نظر دور نداشت . حداقل 24 ساعت قبل از اجرای عملیات درمانی غذای ماهیان میباید قطع گردد. این فاصله زمانی تا وقتی که ماهیان قزآلا در درجات حرارت زیر 10 درجه پرورش می یابند بهتر است به 36 ساعت برسد تا دستگاه گوارش ماهیان تقریباً تخلیه گردد و بتوانند استرس ناشی از مصرف دارو را بهتر تحمل نمایند. جهت مخلوط کردن دارو با آب و با انواع داروها با یکدیگر و یا آب بهتر است از ظروف پلاستیکی استفاده گردد و هرگز نباید ظروف گالوانیزه مصرف شوند. این احتیاط بیشتر بدین علت است کنه ظروف گالوانیزه در تماس با مواد شیمیایی که جهت درمان به کار میروند ممکن است مقدار زیادی فلز روی را آزاد کرده که خود باعث مسمومیت ماهیان و تلفات آنها گردد. از میزان داروی مصرفی و محاسبات مربوط مقداری داروی مورد نیاز ، میزان آب ورودی ، حجم آب استخر و غیره میباید اطمینان کافی بدست آید . و بهتر است انجام این محاسبات بوسیله دو کارشناس بطور مستقل انجام و در صورت یکسان بودن نتایج محاسبات عملیات درمانی آغاز گردد. بهتر است عملیات درمانی در صبح انجام گیرد . علت آن است که در صورت بروز خطر ناشی از مصرف دارو با سموم در روز امکان هرگونه عملیات جهت نجات ماهیان سهل تر است از طرف دیگر توصیه می گردد که عملیات درمانی زمانی انجام گیرد که درجه حرارت آب در حداقل می باشد بدان جهت ه درجه حرارت بالا اثرات سمی دارو بیشتر گشته و امکان صدمه به ماهیان افزایش مییابد. همیشه قبل از شروع عملیات درمانی بر روی کلیه ماهیان بهتر است این عملیات روی چند ماهی انجام و اثرات آن تا 24 ساعت بعد مورد بررسی قرار گرفته و در صورت دستیابی به نتایج مثبت در نابودی عوامل بیماری زا و حفظ سلامت ماهیان آزمایش شده ، عملیات بر روی کلیه ماهیان انجام گیرد. در زمان اجرای عملیات درمانی ماهیان میباید دائماً تحت نظارت باشند تا به محض بروز اتفاقات غیر قابل پیش بینی بتوان با جابجایی آب استخر بوسیله آب تازه و با استفاده از هواده و غیر ماهیان را از حالت استرس خارج نمد و نجات داد . درصورت امکان بهتر است  بوسیله اکسیژن متر اتوماتیک نسبت به ثبت اکسیژن محلول آب استخر در طول آزمایش اقدام نمود تا به محض کاهش میزان اکسیژن محلول بتوان اقدامات لازم را جهت نجات ماهیان مبذول دانست زیرا بعضی از مواد شیمیایی مانند پرمنگنات پتاسیم و فرمالین در اثر تغییرات شیمیایی باعث کاهش میزان اکسیژن محلول بتوان اقدامات لازم را در جهت نجات ماهیان مبذول دانست زیرا بعضی از مواد شیمیایی مانند پرمنگنات پتاسیم و فرمالین در اثر تغییرات شیمیایی باعث کاهش میزان اکسیژن محلول میگردند. در صورتی که واقعاً تکرار عملیات ضدعفونی و دارو درمانی ضروری است و میباید عملیات تکرار گردد،که فاصله زمانی دوبار درمان نباید 36تا 48 ساعت کمترباشد تعیین دقیق فاصله زمانی منوط به وضیعت سلامتی ماهی - نوع وشدت سمیت داروی مصرفی و سایر پارامترذهای فیزیکی و شیمیایی آب می باشد. ثبت اطلاعات شامل کلیه موارد انجام شده - نحوه انجام عملیات و نتایج بدست آمده بسیار ضروری است زیرا اطلاعات در شرایط زمانی دیگری مورد استفاده قرار خواهد گرفت و موفقیت در درمان را بیشتر تضمین می نمایند. 1- سولفات مس  5H2o، Cuso4 در بعضی شرایط سولفات مس جهت درمان عفونت های انگلی و باکتریای خارجی نظیر پوسیدگی باله ناشی از میکسوباکتریسها و بیماری کلومناریس مورد استفاده قرار می گیرد. این ماده بویژه در آبهایی که غلظت نمک محلول آنها بالا نمی باشد (آبهای خیلی سبک ) برای ماهیان سمی است و در مورد آبهای که محتوی کلسیم آنها مشخص نیست هرگز نباید آنرا مورد استفاده قرار داد. در آبهای سخت (بیشتر از ppm 100کلسیم)میتوان سولفات مس را با غلظت 1 در 2000 بمدت یک دقیقه بصورت dip مورد استفاده قرار داد (ppm500)  . همچنین ممکن است سولفات مس را به صورت درمان به روش شستشو (Flush) در حوضچه ها یا استخرهای بتونی دراز با غلظت های زیر استفاده نمو:     سختی آب CaCo3)برحسب ppm (                                            غلظت مس در آب جاری                                کمتر از 50                                                                  خیلی سمی                              بین 50 تا  100                                                             معادل   (ppm0/5 )1:2/000/000                              بین 100 تا  200                                                           معادل   (ppm0/5 )1:1/000/000                              بین 200 تا  400                                                            معادل   (ppm0/5 )1:500/000                             بیشتر از400                                                          بی اثر        2- فرمالین H- CHO جهت درمان عفونتهای انگلی خارجی پوست وآبششش ها، بویژه ایکتیوبودو و سایر تک یاخته ایها و نیز مونوژنه آ، فرمالین بی نهایت مفید می باشد. فرمالین اکسیژن را از حالت محلول خارج می سازد و این اثر بعد از حدود 24 ساعت پس از افزوده شدن آن به استخر ، به حداکثر می رسد . در صورتی که امکان محو کامل فرمالین ، اندکی بعد از درمان در آب یک استخرماهی وجود نداشته باشد می باید میزان اکسیژن محلول در استخر را حتماً اندازه گیری نمود تا ماهیان دچار کمبود اکسیژن نگردند . بعنوان یک را حل استفاده از هواده ها در جریان استفاده از فرمالین بسیار مناسب است . زمانیکه فرمالین بصورت حمام مورد استفاده قرار می گیرد،برای دستیابی به غلظت نهایی 1:5000 )200(Ppm باید کاملاً با آب مخلوط گردد تا به صورت محلول درآید . غالباً افزودن چند قطره ملاشیت گرین در ابتدا به مقدار فرمالین مورد نظر نحوه مخلوط شدن چگونگی و پخش و انتشار فرمالین در کل حجم استخر را به خوبی مشخص خواهد نمود. در شرایطی که درجه حرارت آب زیاد می باشد ، توصیه می شود که غلظت یک در 6000    )167Ppm  ( مورد استفاده قرار گیرد و مدت زمان در مان هرگز نباید از یک ساعت تجاوز کند . درمان ماهیان در کانالهای دراز بتونی (raceway) توصیه میشود که در خلال درمان تزریق مداوم هوا یا اکسیژن به داخل سیستم صورت گیرد . بواسطه تعویض کند آب استخر های خاکی نوع دانمارکی ، ضروری است در هنگام درمان ماهیان ارتفاع آب در حد پایینی نگهداری شود و روشی بین حمام (bath)  و شستشو (flush) را جهت درمان انتخاب نمود . ارتفاع آب استخر باید به میزان نصف حد طبیعی اش تقلیل یافته و مقدار فرمالین بر این اساس محاسبه گرددتا غلظتهای نهائی در 5000 برسد )200Ppm  ( در استخر نیمه پر ایجاد گردد . مقدار مورد نیاز فرمالین را در یک ظرف پلاستیکی بزرگ مخلوط کرد و مدت  200دقیقه و به آهستگی در ورودی آب استخر سیفون نمود. در تمام این مدت باید آب مستمراً در استخر جریان داشته باشد و زمانیکه تمام فرمالین به استخر افزوده شد ، استخر مجدداً پر می شود. 3- فرمالین و ملاشیت گرین درمان فرمالین عموماً جهت کنترل بیماری لکه سفید(Ich) بکار میرود . اما در مورد بعضی همه گیری های دیر علاج مخلوطی از فرمالین و ملاشیت گرین موثر تر می باشد. کارشناسان آمریکائی از بکار بردن 68/3 گرم ملاشیت گرین بدون روی در هر لیتر فرمالین ، نتایج خوبی را بدست آورده اند. سپس این محلول بعنوان ذخیره برای درمان به غلظت 1 در 40000  )25Ppm  ( بکار گرفته می شود . طریقه درمان مشابه روشهایی است که برای فرمالین به تنهایی ذکر گردیده است . 4- هیامین 3500 ( Hyamine 3500) هیامین 3500 یک ترکیب چهار ظرفیتی آمونیوم می باشد و به صورت محلول تولید می گردد. این ترکیب در درمان بیماری باکتریایی آبشش در میان بچه ماهیان نورس(fry) و بچه ماهیان انگشت قد دارای ارزش ویژهای می باشد. سمیّت هیامین برای ماهیان به طور قابل توجهی به سختی آب بستگی دارد ( مشابه سولفات مس) . در حوضچه های بچه ماهیان نورس ، غلظت های زیر به صورت حمام مورد استفاده قرار می گیرد:     سختی آب CaCo3)برحسب ppm (                                            غلظت آب حمام                                     کمتر از 100                                                          1در000/500   (ppm 2 )                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             بین 100 تا  200                                                                    1در000/330   (ppm 2 )                                    بیشتر  200                                                                         1در000/250   (ppm 2 ) این ماده شیمیایی باید به آرامی در تمامی سطح حوضچه افزوده گردد و درمان به مدت یکساعت ادامه می یابد در صورت مشاهده هرگونه اغتشاش در رفتار ماهیان مدت درمان را می یابد کاهش داد . جهت استفاده هیامین در استخرهای خاکی دانمارکی باید ارتفاع استخر به نصف حد عادی اش کاهش داده شود (مشابه دستورالعمل فرمالین) . مقدار هیامین بر این اساس به نحوی محاسبه گرددکه غلظت( 1در000/500   2ppm) در استخر نیمه پر ایجاد گردد . سپس مقدار هیامین مورد نیاز در یک سطل پلاستیکی با آب مخلوط گردد (باید مراقب بود که کاملاً مخلوط شود) سپس یک دهم از کل مخلوط مورد نیاز بایک سطل پر از آب مجدداً مخلوط شده و به ورودی استخر ریخته می شود، این عمل تا مصرف کامل دارو تکرار می گردد. بعد از اینکه تمام 10 سطل حاوی دارو مورد استفاده قرار گرفت و غلظت کامل بدست آمد، استخر دوباره پر از آب می گردد. 6- مازوتن Masoten مازوتن نام تجارتی یک ترکیب ارگانو فسفره می باشد . این ترکیب تقریباً مشابه دیپترکس Dipetrex، دایلوکس Dylox، نووان Neuvan، نگوون Neguvon و غیره می باشد . این ترکیبات با یک روش مشابه مورد استفاده قرار می گیرند ف اگرچه ممکن است مقدار مصرف آنها تغییر کند. این ترکیب بر علیه انگلهای سخت پوست خارجی (Copepod) مانند شپش ماهی (آرگو لوس) و کرمهای قلابدار (لر نه آ) و زالوها دارای ارزش ویژهای است . همچنین برخی از مونوژه آ و تک یاخته ای ، را از بین می برد.  این ماده در سطح استخرها اسپری شده و یا به آب ورودی اضافه می شود تا غلظت ( 1در000/000/4  25%ppm) بدست آید و باید به نحوی عمل نمود که در تمام سطح استخر پخش گردد. معمولاً 2 بار مصرف سم به فاصله زمانی یک هفته جهت کنترل انگلهای خارجی بزرگ کافی می باشد.  7- دی کلروس  (Dichlorros) دی کلروس ترکیب ارگانو فسفره دیگری است برای درمان انتخابی شپش دریای Sealice بکار برده میشود برای درمان ماهیان شدیداً آلوده قفسها که محصور می باشند از روش حمام استفاده می گردد . در اجرای این روش جهت دستیابی به غلظت نهایی می توان از یک پخش کننده اکسیژن استفاده نمود تا غلظت ( 1در000/000/1  1ppm) سم بدست آید . نووانEC 50  (Nuran  50Ec) نام تجارتی معمول ترین ترکیب این سموم می باشد و این ترکیب فقط بر علیه انگلهایی که در مرحله بلوغ یا قبل از بلوغ هستند ، موثر می باشد ، بنابر این برای حصول به کنترل کامل ، غالباً ضروری است که درمان ثانوی جهت از بین بردن انگلهای جوان پس از رسیدن به مرحله بلوغ ، انجام گردد. 8- داروهای بیهوش کننده معمولاً داروهای بیهوش کننده برای بی حس و بی حرکت کردن ماهیان در هنگام تخم گیری یا برای انجام اقداماتی نظیر وزن کردن نمونه ها یا تزریق داروها (خصوصاً ماهی آزاد) مورد استفاده قرار می گیرند. معروفترین داروی بیهوشی جهت آزاد ماهیان ، متان تری کائین سولفونات می باشد که بصورت پودر سفید رنگ و به نام تجارتی 222MS در بازار و جود دارد . برای بدست آمدن غلظت نهایی بین حدود 1 در 2500تا 1در12500  (40-80   ppm)  این ماده در آب حل کرده ماهیان مورد نظر را در محلول قرار می دهند . بی حسی تقریباً به مدت 5 دقیقه بطول می انجامد . برای ایجاد بی حسی سریع ، غلظت تا ا در 5000(200 Ppm )مورد استفاده قرار میگیرد، البته استفاده از این غلظت در بیهوش کردن ماهیان زیاد متداول نیست . زمان بازگشت حدود 5 دقیقه بوده و با افزایش درجه حرارت آب ، این مدت تقلیل می یابد. اساساً بخاطر بالا بودن قیمت متان تری کائین سولفونات ، سعی شده مواد بیهوش کننده دیگری مانند کینالدین و پروپوکسات را برای آزاد ماهیان جایگزین کنند . بنظر می رسد موثرترین داروی بیهوشی که بطور رایج مورد استفاده قرار می گیرد، بنزوکائین می باشد و بخاطر اینکه حلالیت این ماده در آب کم می باشد آنرا یا در اتیل الکل و یا در استون حل می کنند . بنابراین معمولاً محلولی از بنزوکائین در استون را به آب اضافه می کنند تا غلظت نهایی 1در 000/40 بدست آید . این عمل به آسان ترین روش با استفاده از آب پاش دارای سر (چسبیده به دهنه آب پاش) انجام پذیر می باشد. به علت اینکه استون براحتی در هوا تبخیر می شود، در نتیجه برای جلوگیری از تبخیر استون سر آب پاش باید در زیر سطح آب قرار داده شود. 9- مواد شیمیایی متفرقه در درمان بیماریهای ماهی در حالتهای خاصی از عفونت حاصله از میکسو باکتریها،مانند خوردگی باله و دم،پر فلاوین همی سولفات را میتوان به عنوان یک حمام درمانی مفید به غلظت 1 در000/50(20ppm)به مدت 30 دقیقه مورد استفاده قرار داد. در شرایطی که کمبود اکسیژن وجود دارد ، با استفاده از پرمنگنات پتاسیم(4KMNO)می توانBOD(اکسیژن مصرف شده در آب بوسیله فعالیتهای بیولوژیکی)آب را کاهش داد(بعنوان مثال پس از انجام درمان بوسیله فرامین در استخرهای فوق العاده متراکم در اواسط تابستان). در مواقع نسب هواده ها،پمپ ها و غیره،افزودن پرمنگنات پتاسیم به غلظت 1 در000/1000 تا1 در 000/500 (1-2Ppm)در استخر،یک اقدام ضمنی مفید می باشد. فرکسون (Frescon)نام تجاری حلزون کش ان تری تیل مرفولین(n-tritylmorpholine)می باشد که جهت نابودی حلزونهای خانواده لیمنه ئیده(lymnaeid)مورد استفاده قرار می گیرد . این حلزونها به عنوان میزبانان واسطه انگلهایترماتد چشم ماهی عمل می نمایند. آزمایشات انجام شده در منابع آبی نشان داده است که غلظت 025/0Ppm آن برای کشتن حلزونها کافی و موفقیت آمیز بوده است ، بدون اینکه سبب تلفات ماهیان قزل آلا گردد. احتمالاً انجام عملیات درمانی منظم ضروری خواهد بود . اما تأکید می شود که در حال حاضر،دوزاژ موثر آن برای استفاده در مزارع ماهی محتملاً بسیار کمتر می باشد. در برخی از مزارع قزل آلا و ماهی آزاد،مواد شیمیایی دیگری مانند متیلن بلو مورد استفاده قرار می گیرد ،ولی بخاطر اینکه این داروها از نظر تأثیر و بی خطر بودن نسبت به آنهایی که تاکنون مورد ملاحظه قرار گرفته اند ، از ارزش کمتری برخوردار می باشند ، در اینجا مورد بررسی و ملاحظه قرار نمی گیرند. اکسی تترا سیکلین احتمالاً ، اکسی تتراسیکلین در بین آنتی بیوتیک ها ، آنتی بیوتیک انتخابی جهت درمان سپتی سمی های حاد نظیر ویبریوزیس می باشد. دوزاژ پیشنهاد بر اساس ماده موثر 5/7 گرم مخلوط با غذای روزانه 100 کیلو گرم ماهی و به مدت 10- 5 روز می باشد. فورازولیدون فورازولیدون علاوه بر فعالیت ضد باکتریایی اش ، احتمالاً بهترین روش درمانی موجود جهت انگل روده ای هگزامیتا می باشد . این دارو سریعاًپس از افزوده شدن با غذا های مرطوب ، تجزیه می شود ،و بنا بر این پس از 1 –  دی – ان – بوتیل تین اکسید di-n-butyltin  oxide گزارشات موجود نشان می دهد که این ماده در درمان کروهای سرخاردار (خاربرسران)آکانتوسفالها و کرمهای نواری شکل(سستودها)در روده با ارزش می باشد ، اما در درمان پلروسرکوئیدهای دیفیلوبوتریوم خارج از روده ارزشی ندارد. دوزاژ معمول این دارو بصورت خالص 25 گرم به ازای هر 100 کیلوگرم وزن ماهی در روز بوده و مدت درمان 5 روز مداوم می باشد. 2 – نمکهای Epsom(سولفات منیزیوم) این ماده عموماً برای درمان هگزامیتا مورد استفاده قرار می گیرد . زمانیکه ماهیان به میزان 3 % وزن بدن مورد تغذیه قرار می گیرند ، میزان دارو 30 گرم به ازای هر کیلوگرم غذا و به مدت 3 روز می باشد . سابقاً ترکیباتی از مس و ارسنیک بدین منظور مورد استفاده قرار می گرفت . اما امروزه بنابردلایل و در حالیکه نمکهای Epsom  (یا ترجیحاً فورازولیدون)قابل دستیابی است ، استفاده از آنها توصیه نمی گردد . 3 – درمانهای ضد باکتریایی اکثر ترکیبات ضد باکتریایی در ردیف یکی از سه گروه دارویی : سولفونامیدها ، نیتروفوران ها و آنتی بیوتیک ها قرار می گیرند . تمامی سه گروه ذکر شده در درمان بیماری های باکتریایی ماهیان کاربرد دارند . از میان آنها طی 30 سال گذشته ، سولفونامیدها بطور موفقیت آمیزی بر علیه فرونکولوزیس مورد استفاده قرار گرفته اند ، و مصرف آنها امروزه نیز ادامه دارد. به هرحال سولفونامیدهایی که مصرف آنها عمومیت دارد برای ماهیان نامطلوب بوده و در مقادیر زیاد سبب آسیب دیدگی کلیه می گردد . امروزه استفاده از سولفونامیدهایی که اثر دارویی شان تقویت شده است در حال افزایش می باشد ، بدین طریق که یک سولفونامید مثلاً سولفادیازین را با یک تقویت کننده اثر دارویی مانند تری متوپریم ترکیب می نمایند ، که ترکیب حاصله دارای اثر درمانی بیشتر اما اثرات جانبی کمتر می باشد . از انواع نیتروفوران های موجود جهت کنترل بیماری های ماهی ، فورازولیدون بطور وسیعی برای بیماریهای باکتریایی و انگلی داخلی (مانند هگزامیتا) مورد استفاده قرار می گیرد و از نظر ارزانی نسبت به اکثر آنتی بیوتیک ها یا سولفونامیدهایی که اثر دارویی شان تقویت شده است ، اضافه شدن به چنین غذا هایی ، فوراً باید به ماهی خورانده شود . دوزاژ پیشنهادی بر اساس ماده موثره 11 گرم مخلوط با غذای روزانه به هر 100 کیلوگرم ماهی و به مدت 10 – 5 روز می باشد .               جدول محاسبه غذای حاوی دارو چه مقدار از هر دارو را باید به 1 تن غذا افزود (کیلوگرم) (میزان دوزاژ =کیلوگرم به ازای هر تن غذا) پودر 20% آکوالینیک Aqualinic اسید (اکسولینیک) پودر 40% تری بری سن Tribrissen(سولفاد یازین به علاوه تری متوپریم) دی-ان -  بوتیل تین اکسید سولفامرازین خالص فورازولیدون خالص اکسی تتراسیکلین خالص میزان تغذیه % 10 5 3/3 5/2 2 7/1 4/1 3/1 1/1 1 9/0 8/0 15 5/7 5 8/3 3 5/2 1/2 9/1 7/1 5/1 4/1 3/1 50 25 15 5/12         10 5/7 1/7 3/6 6/5 5 5/4 8/3 44 22 6/14 11 8/8 4/7 4/6 6/5 5 4/4 4 6/3 22 11 3/7 5/5 4/4 7/3 2/3 8/2 5/2 2/2 2 8/1 4/15 7/7 1/5 9/3 1/3 6/2 2/2 9/1 7/1 5/1 4/1 3/1 5/0 1 5/1 2 5/2 3 5/3 4 5/4 5 5/5 6                                                                                                                              سولفا مرازین بسیاری از باکتری های ماهی نسبت به سولفامرازین مقاوم شده اند ، اما در مناطقی که هنوز این مقاومت ایجاد نشده است ، به عنوان موثرترین درمان بر علیه عفونتهای میکروبی مطرح است . بخاطر مزه بد دارو پوشاندن پلتها با سولفامرازین از کیفیت غذا کاسته و بخوبی بوسیله ماهیان بلع نمی شوند ، بنابر این باید آنرا در خلال ترکیب اقلام غذایی در غذا گنجاند . در عفونتهای شدید ، دوزاژ پیشنهادی شامل 22 گرم مخلوط با غذای هر 100 کیلوگرم وزن ماهی در روز اول و بعد از آن مقدار 11 گرم به ازای هر 100 کیلوگرم ماهی در روز و به مدت حداقل 15 روز می باشد. برای همه گیری های سبک تر ، حالت درمانی مناسب دیگر به میزان 20 گرم مخلوط با غذای روزانه هر 100 کیلوگرم ماهی در روز و به مدت 3 روز می باشد که پس از 2 روز بدون انجام  درمان ، عملیات درمانی به مدت 2 روز دیگر به مقدار 20 گرم به ازای هر 100 کیلوگرم ماهی ، ادامه می یابد. سولفونامیدهایی با قدرت اثر بیشتر(یا تقویت شده Potcntiated) ترکیب حاصله از سولفادیازین و ترمی متو پریم دارای محدوده وسیعی از فعالیت بر علیه معمول ترین باکتری های گرام مثبت و گرام منفی بوده و مفید ترین دارو برای کنترل فرونکولوزیس و سایر سپتی سمی ها می باشد . دوزاژ مورد توصیه از اجزاء ترکیب شده به میزان 3 گرم به ازای هر 100 کیلوگرم وزن ماهی در روز و به مدت 7 – 5 روز بوده که معادل 5/7 گرم تری بری سن Tribrissen(پودر 40% )به ازای هر 100 کیلوگرم وزن ماهی در روز می باشد .در صورتیکه ابتدائاً روغن خوراکی به نسبت 1 لیتر به ازای هر 25 کیلوگرم پلت غذای همان روز مخلوط گردد ، امکان افزودن دارو به پلتها در مزرعه وجود دارد. که پس از افزودن روغن،پوشانده شدن پلتها با دارو ، دوزاژ توصیه شده اضافه می گردد. اخیراً اسید اکسولینیک به عنوان با ارزش ترین دارو جهت کنترل فرونکولوزیس مطرح شده است . میزان دوزاژ توصیه شده بر اساس داروی خالص ، 1 گرم به ازای هر 100 کیلوگرم وزن ماهی در روز و به مدت 10 روز بوده که معادل 5 گرم پودر(20%)آکوالینیک به ازای هر 100 کیلوگرم وزن ماهی در روز می باشد .امکان افزودن دارو  به پلتها در مزرعه وجود دارد و سازندگان پودر آکوالینک توصیه می کنند که بکار برده محلولی از پودر ژلاتین ولرم(یا سست tepid)به چسبندگی آن کمک می کند. همچنین ماهیان تا 30 روز پس از آخرین درمان ، نباید مورد مصرف انسانی قرار بگیرند.